Nieuwe Open Leerdag!

Al zeggen we het zelf, onze eerste Open Leerdag in juni was een succes. Daarom nu een tweede versie rond het thema: Leven in Transitie: alle hens aan dek?!? Hier een deel van de uitnodiging:

Transitie, veerkracht, duurzame ontwikkeling, …


Het zijn woorden en concepten waarop maatschappelijke veranderingsprocessen steeds meer gebaseerd zijn. Dat geldt voor de transitiesteden en –gemeenten waarbij actieve burgers zich klaar maken voor een oliearme samenleving. Steden, provincies en regio’s willen klimaatneutraal zijn. Transitiearena’s rond duurzaam materialenbeheer (Plan C) en duurzaam wonen en bouwen (Duwobo) brengen actoren vanuit verschillende hoeken samen om aan doorbraken te werken. Ook het midddenveld organiseert zich om haar steentje bij te dragen. Doorbraken, waarvan ook sprake is in Vlaanderen in Actie en de Vlaamse Strategie Duurzame Ontwikkeling, en waarmee de Vlaamse overheid een competitieve, duurzame regio wil realiseren. Transitie van een hele gemeenschap lukt niet alleen met technologische doorbraken, maar ook niet alleen met individuele acties of structurele veranderingen. Het is eigenlijk een culturele transformatie die alle velden beroert. Zo’n culturele omslag laat zich niet sturen of managen, maar is gebaseerd op principes zoals zelforganisatie en adaptief leren. Dat roept heel wat vragen op.

Kennen we de voorwaarden voor een geslaagd co-creatief partnerschap ten dienste van het geheel?
Stimuleren de grote transitie-initiatieven zelfsturend ondernemerschap?
Wat soort leiderschap is effectief in transitieprocessen?
Hoe laten we dingen organisch groeien, waardoor de meest geschikte initiatieven op het juiste moment tevoorschijn komen en mekaar bevruchten?
Hoe en waar leren we van en met elkaar?

Mensen bijeenbrengen en hen de ruimte geven om met elkaar te spreken over wat er werkelijk toe doet en samen te leren en te reflecteren, ervaren we als een essentiële stap hierin.
We nodigen daarom iedereen die met deze vragen begaan is uit voor een Open Leerdag. Een dag om stil te staan en te ontdekken wat er nog meer mogelijk is, nu en in de toekomst.

Het geheel kadert in de Art of Hosting. Dit is de spreeknaam voor een set van methodieken, een trainingsprogramma en een internationaal netwerk van mensen die voortdurend zelforganisatie en reflectie toepassen in leven en werk. Ook in Vlaanderen.
Op het programma:
• ontdekken wie en wat allemaal begaan is met transitie in Vlaanderen
• kennismaken met methodieken voor zelforganisatie en collectieve reflectie
• wat we leren meteen toepassen en in de ervaring bouwen aan bestaande en/of nieuwe projecten
• ons laten inspireren door elkaars projecten, plannen en realisaties
Graag tot woensdag 20 oktober!

Erik, Ivo, Julie, Ria en Rik

Locatie: La Foresta, Leuven
Contact: aohvlaanderen@gmail.com
Practische gegevens en inschrijven

Welvaart zonder groei

Ook al heb ik het boek niet gelezen, het lijkt me de moeite waard om het aan te kondigen.

Onze samenleving zit vast in een dilemma. We hebben enerzijds economische groei nodig om onze sociale zekerheid veilig te stellen. Anderzijds vragen we nu al meer van onze aarde dan ze kan dragen.

Dit dilemma vormt het vertrekpunt van het boek ‘Prosperity without Growth’ van de Britse professor Tim Jackson. Zijn zoektocht naar het verzoenen van ons verlangen naar een goed leven met de beperkingen van een eindige planeet, levert niet enkel een boeiende vraagstelling op. Jackson geeft ook aan hoe we er uit geraken. Hij schotelt ons een nieuw economisch model voor dat ecologische investeringen en een groene diensteneconomie centraal stelt.

De denktank Oikos en de uitgeverijen Jan Van Arkel & EPO lieten het boek vertalen, en lanceren het op 22 september in het Antwerpse Zuiderpershuis met een congres en een lezing van de auteur.

Namiddagcongres van 14u tot 17u (voor een meer deskundig publiek)
– Inleiding Tim Jackson, professor Univ. Surrey (GB)
– Reacties van Alma Dewalsche (MO* Magazine), prof. Koen Schoors (UGent) en Jim Williame (Ecopower)
– Panelgesprek met Wouter Van Besien (Groen!),Peter Tom Jones (KULeuven) en Eric Goeman (ATTAC)

Avondlezing om 20u30 (ruim toegankelijk)
– Lezing Tim Jackson, professor Univ. Surrey (GB)
– Discutant Prof. Toon Vandevelde (KULeuven)
– Drink

Praktisch:
– Woensdag 22 september
– Zuiderpershuis Antwerpen
– Inkom congres € 10, lezing € 5, inschrijven via info@oikos.be
– Simultaan vertaling naar het Nederlands is voorzien!

Een organisatie van Oikos, Uitgeverijen Jan Van Arkel & EPO en het Zuiderpershuis ism. het Masereelfonds, MO* Magazine en Terra Reversa.

Veerkracht en complexiteitsdenken

Een paar weken geleden was Erik (Mathijs) één van de sprekers op de studienamiddag rond Veerkracht, die we hier enige tijd geleden hadden aangekondigd. Om zijn denken en zijn ideeën te stofferen hebben Erik en mezelf daarrond een artikel geschreven, dat hieronder volgt.

Het interessante en fascinerende aan het schrijven van dit artikel was dat we het hebben kunnen doen in de generatieve sfeer, zoals we hieronder verduidelijken. Erik had een eerste aanzet gegeven en stuurde het dan door naar mij. Ik vulde aan, verduidelijkte hier en daar wat, en schreef het volgende stuk. Dan weer terug naar Erik… en weer terug naar mij. Zonder op voorhand af te spreken wie schrijft wat; zonder mekaar stukken te bekritiseren… een stroom van creatieve samenwerking! Daar houd ik zo van!!!

Veerkracht en complexiteitsdenken: nieuwe competenties voor een nieuwe wereld
Erik Mathijs en Ria Baeck

1. Inleiding
Denken en handelen in termen van veerkracht hangt samen met het bewustzijn dat zowel sociale als ecologische systemen en hun interacties complex zijn, niet-lineair en constant onderhevig aan aanpassing en verandering. Helemaal anders dan de lineaire wereld die ons wordt voorgehouden in het positivistisch en reductionistisch denken dat nog steeds dominant is. Vaardigheden die we hebben ontwikkeld op school en in organisaties reflecteren nog te veel dat rechtlijnige denken. In een nieuw paradigma waarbij veerkracht en complexiteitsdenken centraal staan, moeten dan ook nieuwe vaardigheden ontwikkeld of herontdekt worden. Deze korte nota is een poging om een aantal van die nieuwe vaardigheden in kaart te brengen.

2. Wat is complexiteit?
Complexiteit kan best begrepen worden aan de hand van het Cynefin-kader dat werd ontwikkeld door Dave Snowden. Het kader (zie fig.1) onderscheidt 5 situaties en beschrijft ook hoe mensen kunnen beslissen als ze willen handelen in elk van die situaties (de “actie-logica”):
Het Cynefin kader van Dave Snowden
(Ter verduidelijking: P = probe, S = sense, R = respond, A = analyze, C = categorize)
Eenvoudig: de relatie tussen oorzaak en gevolg is duidelijk en steeds hetzelfde; de actie-logica in deze situatie is: “Waarnemen – Categoriseren – Reageren”. Dit maakt het mogelijk om de beste praktijken te kennen en toe te passen. Voorbeeld: het koken van een ei.

Ingewikkeld: de relatie tussen oorzaken en hun gevolg is wel te kennen, maar vereist één of andere vorm van analyse en meestal richten we ons daarvoor tot experten. De actie-logica is “Waarnemen – Analyseren – Reageren”. Soms zijn er enkele goede manieren om iets op te lossen, dus kunnen we goede praktijken toepassen. Voorbeeld: het bouwen van een vliegtuig.

Complex: de relatie tussen oorzaak en gevolg is er wel, maar kan alleen achteraf – in retrospect – begrepen worden, maar niet op voorhand. De actie-logica is “Exploreren – Waarnemen – Reageren”, dus uitproberen en dadelijk checken wat het effect is, dus het toepassen van een “emergente” praktijk. Voorbeeld: welk spelletje gaat een groep kinderen nu aanspreken?

Chaotisch: op systeemniveau is er helemaal geen relatie tussen oorzaak en gevolg. De actie-logica is “Doen – Waarnemen – Reageren” en het ontdekken van nieuwe praktijken. Voorbeeld: handelen bij een catastrofe.

Wanorde: een situatie waar we niet weten welk soort causaliteit zich voordoet en waarbij mensen terugvallen op hun comfortzone, of gewone manier van doen, om beslissingen te nemen.

Eenvoudige en ingewikkelde contexten veronderstellen orde (rechterkant van de figuur), zodat acties kunnen worden gebaseerd op feiten. Complexe en chaotische contexten zijn niet geordend (linkerkant), zodat acties alleen op patronen kunnen worden gebaseerd. Deze vereisen andere vaardigheden, zoals het kunnen omgaan met onzekerheid, waarschijnlijkheid en chaos.

3. Niveaus van complexiteit
Het exploreren van complexiteit kent volgens Adam Kahane en Otto Scharmer op zich een aantal niveaus die elk aparte vaardigheden vereisen. Zij onderscheiden (1) dynamische, (2) sociale en (3) generatieve complexiteit. We exploreren deze drie niveaus verder aan de hand van de inzichten van Scharmer (Fig. 2).
Het U-model van Otto Scharmer
Niveau 1: Dynamische complexiteit – Systeemdenken
Bij dynamische complexiteit zijn oorzaak en gevolg van elkaar verwijderd in ruimte en tijd, zodat een systemische aanpak nodig is om dit soort van complexiteit en de onderliggende dynamieken aan te pakken. Scharmer noemt dat het luisteren naar de feiten met een open geest. Een belangrijke stap daartoe is het opschorten van vooroordeel, omdat dit meestal gebaseerd is op de veronderstelling dat we kunnen weten hoe de relaties in mekaar zitten.

Niveau 2: Sociale complexiteit – Participatie
Sociale complexiteit betekent dat er niet één groot gelijk is of dat een probleem niet van één enkele actor is, maar dat er meerdere verschillende en vaak conflicterende opinies, perspectieven en veronderstellingen zijn met betrekking tot een probleem. Om met dit soort van complexiteit om te gaan zijn participatieve methoden nodig, die steeds dialoog als kern dragen. Bij Scharmer heet dit empatisch luisteren met een open hart. Dat kan alleen maar wanneer mensen hun cynisme – bewust of onbewust – laten varen.

Niveau 3: Generatieve complexiteit – Presencing
Generatieve complexiteit betekent dat een situatie constant in beweging is, op een onvoorspelbare manier, zodat beproefde oplossingen die bedacht werden voor problemen van het verleden niet langer werken. Er is dan een creatieve, generatieve aanpak nodig om om te gaan met deze vorm van complexiteit. Scharmer noemt dit presencing of generatief luisteren (en dialogeren) met een open wil, een vaardigheid die vereist dat je je angsten achter je kan laten en durft te bewegen in gebieden waar je het niet meer weet én ook anderen het niet weten.

4. Veerkracht: in geest, hart en wil

Veerkracht kunnen we in dit kader omschrijven als het ‘uitproberen’ in termen van Snowden’s visie op wat mogelijk is in complexiteit. Het is duidelijk dat de situaties waarin we ons tegenwoordig bevinden meestal alle niveaus van complexiteit bevatten. Het vraagt dus een openheid op gebied van geest, hart en zelfs van onze wil!

Niemand heeft het juiste antwoord, ieder probeert uit, maar aangezien het ook over langere tijdspannes gaat (dynamische complexiteit), weten we niet dadelijk wat ons vooruit helpt in de goede richting en wat niet. Dus moeten we veel experimenten tegelijk uitvoeren, in de hoop dat er verschillende stukjes oplossingen tevoorschijn zullen komen. Dit vraagt een open geest, zonder vooroordelen over wat andere mensen proberen; een openstaan voor hun deel van de mogelijke oplossing.

Dit leidt ons vanzelf naar de sociale complexiteit en de capaciteit die we moeten ontwikkelen om werkelijk in dialoog te gaan met elkaar. Niet slechts met diegenen die dezelfde mening zijn toegedaan dan wijzelf, maar met mensen die wezenlijk een andere insteek hebben en waarvan we misschien denken dat ze lijnrecht tegenover ons denken staan. Dialogeren kan aangeleerd worden; er zijn methodieken beschikbaar die ons daarbij helpen. Er kan gedialogeerd worden met grote groepen mensen. Deze processen kunnen begeleid worden en ook dat kan geleerd worden als we ons hart er voor open zetten, en het niet meteen afketsen vanuit een soort cynisme “dat zo’n dingen toch niet werken”.

De generatieve complexiteit vraagt ons echter om nog een stapje verder te gaan. Wat betekent het om een open wil te hebben? Om helemaal aanwezig te zijn – alles te voelen en te beseffen – en te realiseren dat we het antwoord niet weten? In ieder geval niet uit ons handelen uit het verleden. Scharmer noemt dit Presencing omdat hij ook de link legt met pre-sensing, het voor-voelen van de toekomst. Het vraagt een nieuw soort veerkracht vanuit een innerlijke stilte, waar we samen kunnen aanvoelen wat nu de eerste, volgende stap is die ons ‘juist’ lijkt te zijn.

5. Geen veerkracht zonder “leer-kracht”

Tot slot dient een essentiële competentie nog belicht te worden, zonder dewelke de andere competenties weinig betekenis hebben: de competentie om diep te leren van ons denken en handelen, zowel individueel als collectief.

Actie-onderzoek (action learning, action inquiry, action research) is een set van praktijken die als doel hebben ons denken (ideëen) en doen (praktijk) met elkaar te verbinden. Het is geen methodogie, maar eerder een houding ten aanzien van onderzoek die participatieve onderzoeksgemeenschappen wil creëren waarin engagement, nieuwsgierigheid en vraagstelling centraal staan ten dienste van praktische problemen. Zulke gemeenschappen van actoren en onderzoekers engageren zich in min of meer systematische cycli van actie en reflectie. Vermits actie en reflectie geïntegreerd worden, is er bij actie-onderzoek geen kloof tussen kennis en actie, zoals in heel wat toegepast onderzoek.

Volgens Peter Reason en Hilary Bradbury gaat actie-onderzoek ervan uit dat er meerdere vormen van kennis (ontologie) zijn:

ervaring (experiental knowledge) is altijd de basis van onze kennis, maar vaak niet tastbaar, niet bewust, maar intuïtief; het is kennis zonder woorden nog.

expressie (presentational knowledge) spruit voort uit ervaring als een eerste manifestatie ervan; voor de expressie moet er een eerste laag van bewustzijn aanwezig zijn.

theorie (propositional knowledge) bouwt op concepten en ideëen; ziet de patronen uit de ervaring en expressie. Theorie gebeurt door afstand te nemen en te reflecteren.

praktijk (practical knowledge) is kennis-in-actie, die gefundeerd is op ervaring en expressie, die geïnformeerd wordt door theorie en kritisch denken en die zich manifesteert in wat we doen. Het is een vorm van belichaamde kennis die voorbij de taal en de conceptuele formulering gaat.

Actie-onderzoek gebruikt bijgevolg ook verschillende praktijken (epistemologie) die erop gericht zijn de verschillende vormen van kennis naar boven te halen:

subjectief onderzoek (first person, ik) door introspectie: vaak in een soort dagboekvorm, die een eerste soort reflectie op de feiten biedt

intersubjectief onderzoek (second person, wij) door dialoog: door samen in dialoog te gaan rond vragen die werkelijk van belang zijn voor het onderwerp en de betrokken mensen komen we meestal tot diepere inzichten in de materie, en kunnen we beter verbanden en patronen ontdekken

objectief onderzoek (third person, het) door replicatie door het geleerde weer toe te passen en na te gaan of de effecten zich herhalen, leren we weer een verdere stap. Vaak ontdekken we hier de goede praktijken, die dan gecommuniceerd kunnen worden met een breder veld.

6. Veerkracht kan alleen samen

Uit het voorgaande moge duidelijk wezen dat het ontwikkelen van veerkracht in een complexe samenleving geen klein bier is! Doordat naast persoonlijke reflectie, gezamenlijke dialoog en samen leren zo centraal staan, willen we hier nog onderstrepen dat veerkracht niet alleen een kwaliteit is van het individu, maar vooral een kwaliteit die al of niet in een gemeenschap aanwezig is. Het is een groep, de buurt, een organisatie of een regio die veerkrachtig kan zijn; of niet.

Het goede nieuws is dat al de onderliggende capaciteiten die hier werden genoemd makkelijk kunnen worden aangesproken als we methodieken en actievormen gebruiken die daarvoor het juiste kader scheppen. Een ruimte waar de tafels letterlijk zijn vastgevezen, zodat de spreker vooraan staat en al de anderen luisteren is niet bevorderlijk voor een open dialoog en gezamenlijk leren; daar is meer flexibiliteit voor nodig. En niet alleen in letterlijke zin. Keer op keer blijkt dat mensen die de ruimte wordt geboden om hun passie te volgen en hun verantwoordelijkheid op te nemen dat ook gewoon doen; zonder verplichting en zonder gemor.

Zijn we klaar om samen te varen op de woelige, onduidelijke wateren van onze complexe toekomst? Onze gezamenlijke veerkracht – in geest, hart en wil – zal hierop het antwoord geven.